Gerard de Nerval

Sylvie

Valois-eko oroitzapenak

euskaratzailea: Joseba Urteaga

Fitxategi hau “liburu-e” bildumako alea da,
liburu elektronikoen irakurgailurako prestatua.

Liburu gehiago eskuratzeko:
              http://armiarma.com/liburu-e

Itzulpena: Joseba Urteaga

Euskarazko edizioa: Igela, 2000

Jatorrizkoaren data: 1854

Gerard de Nerval euskaraz:

       http://ekarriak.armiarma.com/?i=267

Informazio gehiago:

       http://armiarma.com/emailuok/?p=1274

I
GAU GALDUA

       Gauero palkoetan galai gorteatzaile modura jantzita azaltzen nintzen teatrotik irteten ari nintzen. Batzuetan beterik egoten zen; bestetan, berriz, hutsik. Berdin zitzaidan begirada hogeita hamar bat antzerkizale boluntario soilik zeuden patiora luzatzea edo kapelu eta jantzi zaharkituz apaindutako palkoetara, edo sala animatu eta jendetsu baten partaide izatea, bere pisu guztiak traje loredunez, bitxi distiratsuz eta aurpegi alaiez gainezka zeudenean. Salako ikuskizunak ez zidan ardura, eta agertokikoak ozta-ozta lortzen zuen nire arreta bereganatzea, baldin eta ez bazen sasoiko maisu-lan gozakaitz baten bigarren edo hirugarren eszenan ongi baino hobeto ezagutzen nuen agerpen batek espazio hutsa argitzen zuenean eta, hats-bafada batez eta hitz batez, nire inguruko figura hutsal haiei bizia itzultzen zienean.

       Emakume harengan bizi nintzela sentitzen nuen, eta bera niretzako bakarrik bizi zen. Haren irribarrea sekulako zorion-iturria zen niretzat; haren ahots hain ezti eta, aldi berean, tinbre indartsukoaren bibrazioak bozkarioz eta amodioz dardararazten ninduen. Nire irudiko, perfekzio guztiak zituen, nire gogo bizi eta apeta guztiak asetzen zituen: eguna bezain ederra aurreko fokuek behetik argitzen zutenean, gaua bezain zurbila intentsitatea galtzen zutenean eta goiko armiarmaren errainuez argiturik geratzen zenean, are eta naturalago agertuz, bere berezko edertasunari esker itzalean distiratsu, Herculanoko freskoen hondo okreen gainean Ordu jainkotiarrak, bekokian izar bat dutela, nabarmentzen diren bezala.

       Urtebete igaro zen eta ez zitzaidan bururatu ikertzea nolakoa izan zitekeen teatrotik kanpo; haren irudia eskaintzen zidan ispilu magikoa lausotzeko beldur nintzen, eta zerbaiti jaramon egin banion, emakumeari buruzko zenbait zurrumurruri egin nien gehienez ere, eta ez aktoresari buruzkoei. Eta Elidako printzesa edo Trebisondako erreginari buruz zabal zitezkeen esamesek bezain interes eskasa piztu zuten niregan; izan ere, nire osaba batek, XVIII. mendeko azkenaurreko urteetan bizi izan baitzen oso bizimodu aproposa eramanez garai hura ongi ezagutzeko, laster jakinarazi zidan aktoresak ez zirela emakumeak, eta naturari ahaztu egin zitzaiola haiei bihotza ematea. Bere garaiko aktoresez arituko zen, jakina, baina hainbeste istorio kontatu zizkidan bere ilusio eta dezepzioez, eta hainbeste marfilezko erretratu erakutsi zizkidan, gerora tabakontziak apaintzeko erabili zituen medaloi xarmangarriak, hainbeste amodiozko gutun horixka, hainbeste xingola ximel, bakoitzaren historia eta amaieraren kontaeraz horniturik, non emakume guztiez gaizki pentsatzera ohitu bainintzen garai bakoitza den bezalakoa dela aintzat hartu gabe.

       Garai bitxia zen gurea benetan, iraultzen eta erreinu handien erorketen ondoren suertatzen diren horietakoa. Galduak ziren Fronda garaiko kortesia heroikoa, Erregeordealdiko bizio dotore eta etiketazkoak, Direktorioko eszeptizismoa eta orgia zoroak. Dena erabat nahastuta zebilen: aktibitatea, zalantza eta nagikeria, utopia distiratsuak, asmo filosofiko edo erlijiosoak, nolabaiteko ernaberritze-senarekin nahasiriko gogo lauso biziak, iraganeko desadostasunek eraginiko nahigabea, itxaropen zalantzagarriak... Peregrino eta Apuleioren garaiaren antzeko zerbait. Gizon materialak bere onera ekarriko zuen arrosa-sorta bat jasotzea espero zuen Isis ederraren eskutik. Jainkosa beti gazte eta liraina gauetan agertzen zitzaigun eta lotsa sentiarazten zigun egunean zehar galdutako orduengatik. Gazteak izanik, handinahiak ez zuen eraginik guregan, ordea, eta garai hartan hain zabaldua zegoen gizarte maila egokia eskuratzeko eta ohore ehizarako egarri asegaitz hark urrundu egiten gintuen aktibitate-esparru posibleetatik. Geratzen zitzaigun babesleku bakarra poeten marfilezko dorrea zen, non gero eta gorago igotzen baikinen jendearengandik bereizteko asmoz. Guk propio aukeratutako maisuek gidatzen gintuzten eremu garai haietan barrena, eta han soilik arnas genezakeen bakartasunaren aire garbia, han edaten genuen hainbestetan amestutako ahanztura kondairen urrezko kopan, eta han horditzen ginen poesiaz eta amodioz. Amodioa, ai! Forma lausoak, tonalitate arrosa eta urdinxkak, mamu metafisikoak! Gertutik ikusita, egiazko emakumeak asaldatu egiten gintuen gure xalotasunean; erregina edo jainkosa bezala azaldu behar zitzaigun, eta haren hurbiltasuna saihestu behar izaten genuen, batez ere.

       Gutako batzuek, alabaina, ez zituzten estimu handian paradoxa platoniko haiek, eta gure Alexandriako amets eraberrituetan jasotzen zuten, aldian behin, lurpeko jainkoen zuzia, zeinak instant batez iluntasuna argitzen baitzuen bere txinpart-lorratzarekin. Teatrotik irteten arin nintzen, beraz, ametsak ezabatzen direnean uzten diguten tristezia mingotsean murgildurik, eta zirkulu bateko ohikoekin biltzera nindoan gogo onez. Zirkuluan lagunarte ugarian afaltzen genuen eta melankolia ñimiñoenak ere amore ematen zuen, betidanik eraberritze eta dekadentzia garaietan existitu ohi diren zenbait izpiritu distiratsu, bizkor, oldarkor, eta batzuetan goi-goikoaren inspirazio agortezinaren aurrean. Eztabaidak hain sutsuak izaten ziren, non gutako lotsatienak leihoetara joaten ziren noizbehinka ea azkenik hunoak, turkomanoak edo kosakoak iristen ziren, erretorikoen eta sofisten argudioekin behin-betiko amaitzeko.

       «Edan dezagun, maita dezagun, hori da eta jakinduria!» Hori zen gazteenen lema bakarra.

       — Urteak dira teatro berean topatzen zaitudala, eta joaten naizen bakoitzean gainera. Zu norengatik zoaz?

       Norengatik?... ez zitzaidan iruditzen hara inor beste norbaitengatik joan zitekeenik. Izen bat aitortu nuen, hala ere.

       — Oso ongi! —ihardetsi zuen nire lagun barkaberak—. Hortxe duzu etxera lagundu dion gizon zorionekoa. Gure zirkuluko arauen jarraitzaile leiala denez, agian egunsentira arte ez da berarekin elkartuko.

       Aipatu zidan pertsonaiari begiratu nion aparteko zirrararik gabe. Ongi jantzitako gaztea zen, jokamolde finekoa, aurpegi zurbil eta urduria eta begi gozo eta malenkoniatsuak zituena. Whist-eko mahai batera urrea botatzen zuen eta axolagabeki galtzen zuen.

       — Zer ardura zait niri hori edo beste norbait izatea? —esan nuen—. Norbaitek lagundu behar zion eta ongi aukeratua iruditzen zait.

       —Eta zu?

       —Ni? Ni irudi baten atzetik nabil, besterik ez.

       Irteterakoan irakurketa gelatik igaro nintzen eta ustekabeko begirada bat bota nion egunkari bati. Uste dut burtsako kotizazioen berri jakiteko izan zela. Nire aberastasunaren hondarren artean, diru-kopuru handi xamarra neukan jarria atzerriko baloreetan. Aspalditik gutxietsirik bazeuden ere, zurrumurruek zioten gero eta balio handiagoa lortuko zutela, eta horixe gertatu berria zen ministerio aldaketa baten ondorioz. Fondoek oso kotizazio altua erdietsi zuten. Aberatsa nintzen berriro.

       Egoera aldaketa horren ondorioz gogoeta bakar bat izan nuen, aspalditik maite nuen emakumea nirea izango zelakoa, nahi izango banu. Nire ideala eskura nuen. Ez ote zen beste ilusio bat, beste errakuntza barregarri bat? Gainontzeko egunkariek ere gauza bera zioten, ordea. Irabazitako dirutza Moloch-en urrezko estatua bailitzan altxatu zen nire aurrean. «Zer esango luke orain arestiko gazteak —pentsatu nuen— haren lekua hartuko banu bakarrik utzi duen emakumearen ondoan?... » Gogoetak dardarizoa eragin zidan, eta urguilua asaldatu zitzaidan.

       Ez! Ez da horrela, nire adinean ez da amodioa urrez hiltzen: ez naiz emakume-galtzaile bat izango. Ideia zaharkitu bat besterik ez da, bestalde. Nork ziurtatzen dit emakume hori saltzen diren horietakoa dela? Arreta handiegirik gabe jarraitu nuen egunkaria gainbegiratzen, eta honako bi lerrook irakurri nituen: «Lore-sorta Probintzialaren Festa.— Bihar Senlis-eko arkulariek Loisy-koei itzuliko diete lore-sorta.» Hitz xume haiek inpresio sail berri bat piztu zuten niregan: aspaldi ahaztuta nuen nire jaioterriko oroitzapen bat zen, gaztaroko festa xaloen oihartzun urruna. Adar eta danborraren soinua entzuten zen urrunean, herrixka eta basoetan; neskatilek girlandak txirikordatzen zituzten eta abesten zuten bitartean xingolaz apainduriko lore-sortak atontzen zituzten. Idiek garraiatutako gurdi astun batek jasotzen zituen opari haiek. pasatzerakoan, eta guk, eskualde hartako haurrek, jarraigoa osatzen genuen gure arku eta geziekin, geure buruei zaldun titulua emanez, jakin gabe monarkiak eta erlijio berriak baino luzeago bizi zen druida-festa bat errepikatu besterik ez genuela egiten, mendeetan zehar egin zen bezala.

II
ADRIENNE

       Oheratu nintzen eta ezin izan nuen atsedenik hartu. Erdi-lo, erdi-esna

nengoela, gaztaro osoa kurritu nuen nire oroitzapenetan. Aldarte horrek, izpirituak artean aurre egiten baitie ametsen konbinazio bitxiei, sarritan bizitzaren denboraldi luze bateko eszena nabarmenenak desfilatzen ikustea ahalbidetzen du minutu batzuetan.

       Henri IV.aren garaiko gaztelu bat imajinatu nuen fatxada gorrizta eta arbelezko teilatu pikoekin, harri horixkaz eginiko zoko koxkadunekin; enparantza berde zabal bat ezki eta zumarrez inguratua, zeinen hostotza eguzkiaren errainu gorriminek zeharkatzen baitzuten. Soropilean neska batzuk dantzan ari ziren biribilean, beren amek erakutsitako antzinako erromantzeak abesten, hain frantses berez garbian, non batek sentitzen zuen benetan Valois-eko herrialde zahar hartan bizi zela, mila urte baino gehiagotan Frantziako bihotza taupadaka aritu den lekuan.

       Neu nintzen taldeko mutil bakarra eta hasieratik eraman nuen nirekin Sylvie nire laguna, artean oso gaztea, ondoko herrixkako haur bat, oso bizi eta osasuntsua. Haren begi beltzak! Haren soslaiaren edertasuna! Haren larruazal belztuxea!... Hura besterik ez nuen maite, harentzat besterik ez nuen begirik... ordura arte! Ez nion ia erreparatu dantzatzen ari ginen taldeko neska horail, garai eta eder bati; Adrienne zuen izena. Bat-batean, dantzaren arauei jarraituz, Adrienne nirekin bakarrik aurkitu zen zirkulu erdian. Garaiera berekoak ginen. Elkarri muxu emateko esan ziguten, eta dantza eta taldea sekula baino bizkorrago zihoazen. Muxu eman nionean, eskua estutu behar izan nion. Haren urrezko adatsaren ile kizkur luzeek masaila ukitu zidaten. Handik aurrera aztoramen ezezagun bat jabetu zen nitaz. Neska ederrak abestu egin behar zuen dantzara itzultzeko eskubidea berreskuratzeko. Haren inguruan eseri ginen eta berehala, lurralde lanbrotsu hartan neskek izan ohi duten ahots garbi eta ozenaz, malenkoniaz eta amodioz beteriko antzinako erromantze horietako bat abestu zuen, norbait maite zuelako aitak dorre batean itxi duen printzesa baten ezbeharrak kontatzen dituztenetakoa. Ahots gazteek amonen ahots dardaratia bibrazio modulatu batez imitatzen dutenean hain egokiro nabarmentzen dituzten tremoloekin amaitzen zen melodia, ahapaldi bakoitzean.

       Neskak abesten zuen bitartean, itzala zuhaitz handietatik jaisten ari zen, eta ilargi zuri atera berriak bete-betean ematen zion, eta gure zirkulu arretatsutik bereizten zuen. Isildu egin zen, eta inor ez zen ausartu isiltasuna haustera. Soropila lurrin fin kondentsatu batez estalita zegoen, eta belar puntetan ihintzaren maluta zuriek distiratzen zuten. Paradisuan sentitzen ginen. Ni altxatu egin nintzen, azkenean, eta gazteluko parterrerantz joan nintzen korrika, han ereinotzak baitzeuden landaturik, kamafeo margotuz apaindutako portzelanazko lorontzi handietan. Bi erramu-adar hartu nituen, eta koroa forma emanez txirikordatu ostean, xingola batez lotu genituen. Gero Adrianneri ipini nion buruan apaingarri modura eta ereinotz-hostoek distira egiten zuten haren urrezko ilearen gainean ilargi-argitan. Danteren Beatriz zirudien, egoitza santuen mugan alderrai dabilen poetari irribarre eginez .

       Adrienne zutitu egin zen. Beso lirainak zabaldu zituen, erreberentzia xarmant bat egin zigun eta gaztelura itzuli zen korrika. Esan ziguten Frantziako antzinako errege-erreginekin ezkontzaz lotutako familia baten ondorengo baten biloba zela; Valoistarren leinukoa zen. Jaieguna zenez, gurekin jolasean aritzen utzi zioten; ez genuen berriro ikusiko, ikasketak egiten ari zen komentura itzuliko baitzen biharamunean .

       Sylvierengana itzuli nintzenean, konturatu nintzen negarrez ari zela. Abeslari ederrari oparitu nion koroa zen malko haiek eragin zituena. Beste bat ekarriko niola esan nionean, erantzun zidan merezi ez zuenez, ez zuela ezertarako nahi. Neure burua zuritzen saiatu banintzen ere, ez zidan hitzerdirik ere esan bere gurasoenera lagundu nion bitartean.

       Ikasketak jarraitzeko Parisera itzultzera beharturik, irudi bikoitza neraman nirekin: zoritxarrez etendako adiskidetasun min batena eta ezinezko amodio lauso batena, filosofia akademikoak baretu ez zitzakeen gogoeta mingarrien sorburu zena.

       Bietatik bat suertatu zen garaile: Adrienneren irudia, distira eta edertasunaren ametsa, ikasketa-ordu latzak leuntzen eta arintzen zizkidana. Hurrengo urteko oporretan jakin nuen ozta-ozta atzemandako neska eder hura moja izateko bidean jarri zuela bere familiak.

III
ERABAKIA

       Erdi amesturiko oroitzapen hark argitu zidan gertatzen zitzaidan guztia. Teatroko emakume batentzat asmaturiko amodio lauso eta esperantzarik gabe hura gauero nagusitzen zen nitaz antzezpeneko orduan eta ez ninduen uzten to egiteko ordura arte. Orain banekien Adrienneren oroitzapena zela haren sorburua. Adrienne, ilargiaren argitasun motelean irekitako gaueko lorea, lurrin zuritan erdi bainaturiko belar berdearen gainean emeki mugitzen zen kimera arrosa eta urrekara. Aspaldi ahaztutako aurpegi baten antzekoa marrazten zen orain oso garbi; denborak lausoturiko marrazki bat zen, pintura bihurtzen zena, museo batean miresten ditugun maisuen zenbait bozetorekin gertatzen zaigun bezala, haien original distiratsuak beste nonbait aurkitzen ditugunean.

       Aktoresa baten itxurapean moja-gai bat maitatzea ere!... Eta bera izango balitz? Zoratzeko modukoa da! Ur geldiko ihien artean ihesi doan argi-txakurrak bezala erakartzen nauen misterio horri nago halabeharrez loturik... baina itzul gaitezen errealitatera.

       Zergatik ahaztu ote nuen duela hire urte hain maitea nuen Sylvie?... Oso neska polita zen, Loisyko ederrena!

       Hura bizirik dago, zintzoa da eta bihotz ona du seguruenik. Haren leihoa ikusten dut berriro, mahats-hosto eta arrosez inguraturik, eta txinboen kaiola zintzilik duela ezkerraldean; ehoziri ozenen soinuarekin batera, haren abesti kuttunena entzuten dut:

              Neska ederra eserita zegoen

              errekastoaren ondoan...

       Nire zain dago oraindik... Nor ezkon zitekeen berarekin? Hain da pobrea!

       Herriko eta inguruetako nekazari onbera brusadunak, esku zakar, aurpegi ximel eta larruazal zaildukoak! Ni bakarrik maite ninduen, ni, paristarra, nire osaba zenari bisitan joaten nintzaionean Loisy ondoko etxera. Hiru urte daramatzat utzi zizkidan ondasun xumeak, bizitza osorako balioko zitzaizkidanak, xahutzen. Sylvierekin ongi zainduta egongo ziren. Halabeharrak zati bat itzuli dit. Aukerarik badut oraindik.

       Zertan ari ote da une honetan? Lotan egongo da... Ez, ez dago lotan; gaur uztaiaren festa da, gau osoan dantza egiten den urteko egun bakarra. Festan izango da...

       Zer ordu ote da?

       Ez nuen erlojurik.

       Garai hartan antigoaleko etxebizitza batek bere benetako itxura berreskura zezan biltzen ziren objektu apaingarrien artean, Errenazimentuko kareizko erloju horietako bat nabarmentzen zen distira berriztatu batez; Denboraren estatuatxoa du gainean, eta erlojuari eusten dioten Medicis estiloko kariatideak erdi zutituriko zaldien gainean daude. Diana klasikoa, ukondoak bere oreinaren gainean jarririk, baxuerliebe batean dago esferaren azpian, non hondo nikelatu baten gainean nabarmentzen diren orduen zenbaki esmaltatuak. Makinariari, bikaina zalantzarik gabe, inork ez zion giltza eman azken bi mendeetan. Ez nuen erloju hura Touraine-n erosi ordua jakiteko.

       Atezainarenera jaitsi nintzen. Kuku-erlojuan goizeko ordu bata zen. «Lau ordu barru Loisyko dantzaldian egon naiteke» —esan nuen neure artean.

       Palais-Royaleko plazan bospasei zalgurdi geratzen ziren zirkulu eta kasinoetako ohikoen zain.

       —Loisyra —agindu nion itxura onena zuenari.

       —Loisy? Non dago hori?

       —Senlisetik gertu, zortzi legoatara.

       —Posta-bidetik joango gara —esan zuen zaldizainak batere kezkatu gabe.

       Zein tristea den gauez Flandeseko bidea! Izan ere, ez da basoen eremura iritsi arte eder bilakatzen! Forma lausoko bi zuhaitz-ilara monotono horiek besterik ez denbora guztian; soro berdeak eta lur irabiatuak urrutian, eta ezkerrean Montmorency, Ecouen eta Luzarches-eko muino urdinxkak. Gonesse-ra heldu gara, Liga eta Fronda-ko oroitzapenez beteriko herri arrunta...

       Louvres-etik haraindiko bide batean sarritan ikusi izan ditut bide-ertzeko sagarrondoen loreak gauean distiratzen izar lurtiarrak bailiran. Hona hain sarri etortzen nintzen garaiko oroitzapenak osa ditzagun, kotxeak aldapak igotzen dituen bitartean.

IV
ZITEREARAKO BIDAIA

       Urte batzuk igaro ziren: gazteluaren aurrean Adrienne ezagutu nuen garaia haurtzaroko oroitzapen bat besterik ez zen jada. Zaindariaren jaierako Loisyn nintzen. Uztaiaren zaldunekin elkartzera egin nuen berriro, eta lehen ere partaide izan nintzen konpainian leku bat hartu nuen. Jaia aspaldiko familien ondorengo gazteek antolatu zuten, oraindik ere beraienak baitira hango basoetan galdurik dauden hainbat gaztelu, zeinei iraultzek baino kalte handiagoa egin baitie denborak. Chantilly, Compiegne eta Senlisetik zetozen zaldun-talde alaiek beren lekua hartzen zuten uztaiaren konpainien jarraigoan. Herri eta herrixketan zeharreko paseo luzearen ostean, elizako mezaren ostean, trebetasun-lehiaketa eta sari-banaketaren ostean, garaileak bazkaltzera gonbidatu zituzten ezki eta zumarren itzalak estalitako uharte batean, Nonette eta Theve ibaiek elikatzen zuten albufera baten erdian. Banderaz apaindutako ontzi batzuek eraman gintuzten uhartera, zeina besteen artean aukeratu baitzuten tenplu obalatu zutabedun bat zegoelako, banketerako jangela izango zena. Ermenonville-n bezala, eskualde hartan ere nonahi aurki zitezkeen XVIII. mende hondarreko eraikin arin horietakoak, filosofo aberatsek, garaiko gustu nagusiari jarraituz, beren egitasmoetarako inspirazio-iturritzat baliatzen zituztenak. Uste dut tenplu hura, jatorriz, Uraniari eskaini ziotela. Hiru zutabe eta arkitrabe zati bat lurrean zeutzan puskaturik, baina festa aurretik sala barruko hondakinak kendu zituzten, girlandak ipini zituzten zutabeen artean, eta berritu egin zuten nolabait hondar moderno hura, zeina gehiago baitzegokion Bouflers edo Chaulieu-ren paganismoari, Horaziorenari baino.

       Bazirudien lakuko zeharkaldia Watteau-ren Ziterearako bidaia gogoratzeko asmatu zutela. Gure jantzi modernoek soilik gezurtatzen zuten ilusio hura. Gurdi batean zeramaten lore-sorta erraldoia txalupa handi batean jarri zuten. Lore-sortarekin batera ohi bezala zuriz jantzita zihoan neska-jarraigoa bankuetan eseri zen, eta antzinako teoria bitxi eraberritu hura uharte ertzetik bereizten zuen albuferako ur bareetan islatzen zen, erabat gorrizta arratseko eguzki-errainuetan bere sastraka arantzadunekin, bere kolomata eta bere hostotza argiekin. Berehala iritsi ziren txalupa guztiak. Lore-otarrea mahai erdian jarri zuten zeremonia handiz, eta jende guztia eseri egin zen, zorte onekoak nesken ondoan: aski zen horretarako haien gurasoak ezagutzea. Horregatik nengoen ni, hain zuzen ere, Sylvieren ondoan. Festan, haren anaia hurbildu zitzaidan eta bere familia bisitatzera aspaldi joan ez izana aurpegiratu zidan. Ikasketekin desenkusatu nintzen, esanez ez zidatela Paristik mugitzen uzten, eta asmo horrexekin etorri nintzela ziurtatu nion.

       —Ez, gertatzen dena da nitaz ahaztu dela —esan zuen Sylviek—. Gu herrixka bateko baserritarrak besterik ez gara, eta Paris hain dago gainetik!

       Muxu eman nahi izan nion ahoa itxi zezan, baina muturtuta jarraitzen zuen nirekin eta anaiak esku hartu behar izan zuen keinu ezaxolati batez masaila eskain ziezadan. Muxu hark ez zidan poz handirik eman; izan ere, igarotzen den edonor agurtzeko ohitura dagoen lurralde patriarkal hartan, muxu bat ematea jende zintzoaren arteko gizalege-erakusgarria besterik ez da.

       Festaren zeremonia-maisuek ustekabe bat zuten prestatua. Afal ostean ikusi genuen otarre zabalaren hondotik basa-zisne bat hegaldatzen zela, ordura arte loreen azpian gatibu egondakoa, zeinak bere hegal indartsuekin girlanda eta koroa txirikordatuak altxatu, eta alde guztietara barreiatu baitzituen. Eguzkiaren azken errainuetarantz pozik hegan egiten zuen bitartean, gu koroak harrapatzen saiatu ginen, nork bere alboan zuen neskaren bekokia apaintzeko asmoz. Nik politenetako bat lortzeko zoria izan nuen, eta Sylviek, irribarrez, aurreko aldian baino xamurkiago musukatzen utzi zidan. Ohartu nintzen horrela beste garai bateko oroitzapena ezabatzen nuela. Une hartan erabat miretsi nuen, hain bihurtu baitzen eder! Ez zen jada jende guztiaren mesedetara ohitutako neska helduago batengatik nik bazter utzi nuen hura. Onera egin zuen atal guztietan: haren begi beltzen xarma, hain erakargarria umea zenetik, liluragarria zen orain; haren bekainen orbita gakotuaren azpian, haren irribarreak, zeinak argitzen baitzuen bat-batean aurpegi eder eta lasai bat, atenastar-ukitua zuen. Haren lagunen aurpegi apainen artean nabarmentzen zen fisonomia hura miresten nuen, antzinako artearen duinekoa. Esku luze delikatuek, borobiltzean zuriagoak bihurturiko beso haiek, gerri lirainak, neska zeharo ezberdina bilakatzen zuten, nik ezagutu nuenaren aldean. Zein aldatuta aurkitzen nuen esan behar izan nion, horrela nire aspaldiko desleialtasun bat-batekoa zuzenduko nuelakoan.

       Bestalde, dena nire alde nuen, anaiaren adiskidantza, festa haren zirrara liluragarria, ilunabarreko giroa eta lekua bera, non, gustu bereziko fantasia bati esker, antzinako ospakizun galanteen irudia birsortu zen. Ahal genuen aldi oro, ihes egiten genuen dantzalditik gure haurtzaroko oroitzapenez mintzatzeko eta, elkarrekin amets eginez, zeruaren islak miresten genituen uraren eta adarren gainean. Sylvieren anaiak atera behar izan gintuen kontenplazio hartatik, esanez bazela ordua beren gurasoak bizi ziren herrira itzultzeko, urrun xamar baitzegoen.

V
HERRIA

       Loisyn bizi ziren, goardaren etxe zaharrean. Haraino lagundu nien, eta gero Montagny-ra itzuli nintzen, nire osabaren etxera. Loisy Saint S...-etik bereizten duen baso txikia zeharkatzeko bidea utzi nuenean, ez nuen luzaz ibili behar izan Ermenonvilleko basoa inguratzen duen bidexka sakona hartzeko; gero legoa-laurden batez luzatzen ziren komentu bateko hormekin topatzea espero nuen. Noizean behin ilargia hodeien atzean ezkutatzen zen, eta orduan ozta-ozta argitzen zituen nire oinkaden azpian ugaltzen ziren hareharrizko harkaitzak eta txilar-sastrakak. Bide seinalaturik gabeko baso-mugak nituen ezker-eskuin, eta nire aurrean, han jarraitzen zuten herrialdeko harkaitz druidikoek, erromatarrek suntsitutako armendiarren oroitzapena gordetzen dutenak, Harkaitz izugarri haien gainetik albufera urrunak begiztatzen nituen ispiluak bezain nabarmen lautada lanbrotsuan, baina ez nintzen gauza izan festa-lekutarako erabili genuena bereizteko.

       Giro epel eta gozoa zegoen. Aurrera ez jarraitzea erabaki nuen eta egunak argitu arte itxoitea txilarretan etzanda. Esnatu nintzenean, aurreko gauean galdu nintzen lekuaren inguruko parajeak pixkanaka aztertzera egin nuen. Nire ezkerrean, Saint S...-eko komentuko hormen lerro luzea sumatzen zen, eta gero, haranaren beste aldean, Gens d'Armes-en muinoa, egoitza karolinjio zaharraren hondar koskadunak. Handik gertu, zuhaizti-multzoen gainetik, Thiers-eko abadiaren hondar garaien hormatalak nabarmentzen ziren ortzemugan, hirusta eta ojibaz zulaturik. Harantzago, Pontarme-ko jauregi gotikoak, urez inguraturik garai batean bezala, laster islatu zituen egunaren lehen argiak. Hegoan, berriz, eta Montmeliant-eko lehen mendi-mazelen gainean, Tournelle-ko dorreoi garaia eta Bertrand-Fosseko lau dorreak nabarmentzen ziren.

       Gau hura oso gozoa izan zen niretzat eta Sylvie besterik ez nuen gogoan. Komentua ikustean, ordea, agian Adriennerena izan zitekeela otu zitzaidan. Belarrietan nuen oraindik seguruenik goizean esnatu ninduen kanpai hotsa. Une batez harkaitz garaieneraino igo eta hormen gainetik begiratua egiteko asmoa izan nuen, baina, hobeto pentsatu ostean, atzera egin nuen, profanazio bat bailitzan. Egunak aurrera egin ahala, uxatu egin zitzaidan burutik oroitzapen hutsal hura, eta Sylvieren hazpegi arrosak besterik ez zitzaizkidan geratu.

       —Joan gaitezen esnatzera —esan nuen neure artean, eta Loisyko bidea hartu nuen atzera.

       Han dago herria, basoa inguratzen duen bidexkaren amaieran: hormak parra eta arrosondo igokariz oxkarraturik dituzten hogei etxola. Goizeko iruleak, buruzapi gorriz apaindurik, taldean ari dira lanean etxe baten aurrean. Sylvie ez dago beraiekin. Damatxo bat bihurtu da ia farfail finak egiten dituenez geroztik, bere gurasoek nekazari zintzoak izaten jarraitzen badute ere. Inor ez zen harritu haren gelara igo nintzenean. Denbora-puska zeraman jaikita, eta farfailak egiteko ehoziriei eragiten zien, zeinek soinu eztia ateratzen baitzuten belaunen gainean jarrita zuen kuxin berdearen gainean.

       —Kaixo, alfer hori —esan zuen bere irribarre zoragarriaz—. Ziur naiz jaiki berria zarela.

       Kontatu nion gau osoan ez nuela lorik bildu, eta harkaitzen artean eta basoetan barrena ibili nintzela alderrai. Nitaz errukitu zen une batez.

       —Nekaturik ez bazaude, oraindik gehiago ibilaraziko zaitut. Othis-era joango gara, izeba bisitatzera.

       Ia erantzuteko astirik izan baino lehen, tupustean zutitu zen pozik, ilea apaindu zuen ispilu aurrean eta lastozko kapelu bat jantzi zuen. Begi xalo eta alaiek distira egiten zioten. Bidean jarri ginen eta Theve-ren ibaiertzari jarraitu genion, bitxilorez eta urrebotoiz jositako belazeetan barrena, eta gero Saint-Laurenteko basoetan zehar, errekastoak eta sastrakak zeharkatuz bidea mozteko. Zozoek zuhaitzetan abesten zuten eta igarotzean ukitzen genituen sasietatik amilotxak hegaldatzen ziren alaiki .

       Rousseau-ri hainbeste gustatzen zitzaizkion inkontebelarrak aurkitzen genituen han-hemenka bidean, korola urdinak irekita hosto binakako adar luzeen artean, eta nire lagunaren oin furtiboak geldiarazten zituzten liana xumeak bailiran. Genevako filosofoaren oroitzapenei inolako arretarik eskaini gabe, Sylviek han-hemenka marrubi usaintsuak bilatzen zituen bitartean, nik Heloïse berria-ri buruz hitz egiten nion eta pasarteak errezitatzen nizkion buruz.

       —Polita da? —galdetu zuen.

       —Bikaina da.

       —Auguste Lafontaine baino hobea?

       —Xamurragoa

       —A, beno —erantzun zuen—, orduan irakurri egin beharko dut. Anaiari ekartzeko esango diot Senlisera joaten denean.

       Eta Sylviek marrubiak biltzen zituen bitartean nik Heloïse-ren pasarteak errezitatzen jarraitu nuen.

VI
OTHYS

       Basotik irtetean, purpura-koloreko kukupraka-sail handi bat ikusi genuen; Sylviek sekulako sorta egin zuen, eta esan zidan:

       —Izebarentzat dira. Oso pozik jarriko da hain lore politak ikusten dituenean bere gelan jarrita.

       Othysera iristeko lautada zati bat zeharkatu besterik ez genuen. Montmeliant eta Dammartin artean dauden mendi-mazela urdinxken gainean herriko kanpandorrea nabarmentzen zen. Theveren murmurioa entzun zitekeen berriro ere harri eta harea-harkaitzen artean, bere emaria meheagotzen zihoalarik iturburura hurbiltzen ginen heinean. Ibaiak atseden hartzen du hango belazeetan eta gladioloz eta lirioz inguraturiko aintzira bat sortzen du. Azkar heldu ginen lehen etxeetara. Sylvieren izebaren etxea tamaina askotako harea-harriz egina zegoen, eta lupulu eta mahats-parraz estalita. Senarra zendu zitzaionetik bakarrik bizi zen, herriko jendeak lantzen zizkion hainbat txankalek ematen zutenetik. Iloba iristearekin, etxea berpiztu egin zen.

       —Egun on, izeba! Hemen daude zure ilobatxoak! —oihu egin zuen Sylviek—. Goseak gaude!

       Muxu eman zion maitekiro, lore-sorta besoetan ipini zion eta gero ni aurkezteaz gogoratu zen, azkenik.

       —Hau da nitaz maiternindua dena!

       Neuk ere muxu eman nion izebari.

       —Atsegina da... eta ilehoria!... —esan zuen izebak

       —Oso ile fina du —esan zuen Sylviek.

       —Gauza horiek ez dute luze irauten —esan zuen izebak—. Baina denbora guztia duzue aurretik eta, zu beltzarana izanik, bikote ederra osatzen duzue.

       —Gosaria prestatu beharko diogu, izeba.

       Eta armairu eta azpiletan arakatuz, esnea aurkitu zuen, ogi beltza, azukrea, eta mahai gainean platerak jartzeari ekin zion ardura handirik gabe, eta lozazko erretiluak atera zituen, lore handiz eta lumaje biziko oilarrez esmaltatuak. Creil-eko portzelanazko katilu handi bat jarri zuen mahai erdian, esnez eta marrubiz beterik, eta baratzean gerezi eta andere-mahats eskukada batzuk bildu ostean, lorez beteriko lorontzi bana jarri zuen mahai-oihaleko bi muturretan. Izebak, ordea, hitz eder hauek esan zituen;

       —Hauek postrea besterik ez dira. Utzidazu niri orain.

       Eta zartagina hartu zuen, lurreko suari egur-sorta bat bota ostean.

       —Ez dut nahi zuk ezer ukitzerik! —esan zion lagundu nahian zebilen Sylvieri—. Chantillykoak baino farfail politagoak egiten dituzten behatz eder horiek hondatzeko! Batzuk oparitu dizkidazu, eta nik horretaz asko dakit.

       —Nola ez, izeba!... Aizu, farfail-pusketa zahar batzuk izango bazenitu, eredu gisa erabil nitzake. —Ongi da. Begiratu goian —esan zuen izebak—.

       Agian komodan aurkituko duzu zerbait. —Giltzak utz iezazkidazu —esan zuen Sylviek. —Bai zera! Kajoiak irekita daude.

       —Ez da egia. Bat itxita egoten da beti.

       Eta emakume zintzoak zartagina sutatik igaro ostean garbitzen zuen bitartean, Sylviek gerritik zintzilik zeraman altzairu landuzko giltzatxoa hartu zion eta garaipen-keinu batez erakutsi zidan.

       Atzetik joan nintzaion bizkor logelarako zurezko eskaileran gora. Ai, gaztaro eta zahartzaro sainduak! Nori burura zekiokeen lehen amodio baten araztasuna lausotzea oroitzapen leialez beteriko santutegi hartan? Iraganeko garai onetako gazte batek irribarre egiten zuen bere begi beltzez eta ezpain arrosez ohe xumearen gainean zintzilik zegoen marko urrekaradun erretratu obal batean. Conde etxeko basozainen uniformea zeraman soinean; haren militar-itxurako jarrerak, haren aurpegi arrosa eta onberak, haren ile hautseztatu azpiko bekoki garbiak, edertu egiten zuten pastelez eginiko marrazki hura, eskas xamarra agian, gaztetasunaren eta xalotasunaren xarmaren poderioz. Printze-ehizaldietara gonbidaturiko artista xumeren bat ahalik eta hobekien erretratatzen saiatu zen, eta baita haren emazte gaztea ere, zeina beste medailoi batean ikus baitzitekeen, erakargarri, maleziatsu eta eder, xingolaz apainduriko gerruntze irekian, burua tente eta aurpegia alboraturik, keinu mainati bat egiten ziola bere atzamarrean jarritako txori bati. Eta, halaz ere, une hartan lurreko suan makurturik gosaria prestatzen ari zen amonatxo bera zen. Horrek Funambuluen teatroko maitagarriak ekarri zizkidan gogora, zeinek maskara ximurtuaren azpian aurpegi erakargarria ezkutatzen duten, azkenean soilik erakusten dutena, Maitasunaren tenplua eta errainu magikoak zabaltzen dituen eguzki birakari bat agertzen direnean.

       —Oi, zein ederra zinen, izeba maitea! —oihu egin nuen.

       —Eta ni, zer? —galdetu zuen Sylviek ditxosozko kajoia irekitzea lortu zuenean. Barruan tafetazko soineko luze bat aurkitu zuen, zeinen tolesturek kirrika egiten zuten zabaltzerakoan.

       —Probatu egingo dut ea nola geratzen zaidan. Maitagarri zahar bat emango dut!

       «Ipuinetako maitagarri beti gaztea!... », esan nuen neure artean.

       Sylviek bere kotoizko soinekoa askatu eta lurrera erortzen utzi zuen. Izeba zaharraren soineko hanpatsua ezin hobeto zihoakion bere gerri finari. Botoiak lotzeko eskatu zidan.

       —Zein barregarriak diren mahuka lisoak! —esan zuen.

       Eta, hala ere, farfailez apainduriko mahuka-buruek miresgarriro uzten zituzten agerian bere beso biluziak, eta ezin hobeto egokitzen zitzaion bere bularrari tul horail eta xingola higatuzko gerruntze garbia, izebak oso gutxitan erabili izan zuena bere xarma desagertuak nabarmentzeko.

       —Amai ezazu behingoz! Ez al dakizu soineko baten botoiak lotzen ala? —esan zidan Sylviek.

       Greuzeko andregai laboraria zirudien.

       —Hauts batzuk beharko genituzke —esan zuen.

       —Aurkituko ditugu.

       Kajoiak arakatzen jarraitu zuen. Hura den altxor pila, hura! Zein usain gozoa zuten, zein distiratsuak ziren, zein kolore biziko eta luxu apaleko irisazioak! Nakarezko bi abaniko hautsi samarrak, kutxa lakatuak marrazki txinatarrez apainduak, anbarezko lepoko bat eta, hamaika zirtzileriaren artean, Irlandako diamantez txertaturiko belarriak zituzten bi zapatatxo.

       Jantzi egin nahi ditut! —esan zuen Sylviek—. Galtzerdi bordatuak aurkituko banitu...

       Une batzuk geroxeago zeta arrosa leunezko galtzerdi batzuk hedatzen ari ginen, orpoan erpin berdeak zituztenak; baina izebaren ahotsak eta zartaginaren zipriztin-hotsak errealitatera itzularazi gintuzten supituki.

       Jaitsi agudo! —esan zuen Sylviek, eta protestatu banuen ere, ez zidan utzi zapatak janzten lagun niezaion.

       Izebak, bitartean, zartaginean prestatutakoa azpil batean jarri zuen, hirugihar-xerra eder bat arrautzekin. Berehala deitu zidan Sylvieren ahotsak berriro.

       —Jantzi zaitez agudo! —agindu zidan, eta, bera ordurako erabat jantzia baitzen, komoda gainean zegoen basozainaren eztei-jantzia erakutsi zidan. Instant batean beste mende bateko ezkonberri bat bihurtu nintzen. Sylvie zain nuen eskaileran eta elkarrekin jaitsi ginen, eskutik helduta. Izebari oihu bat irten zitzaion burua jiratu zuenean.

       —Ai, ene haur laztanak! —esan, eta negarrez hasi zen. Gero, aurpegia malkoturik, irribarrea loratu zitzaion ezpainetan. Bere gaztaroko irudi bizia ginen. Agerpen anker eta xarmangarria! Haren ondoan eseri ginen, hunkiturik eta serio-antza, baina berehala itzuli zitzaigun alaitasuna; izan ere, lehenengo momentu hura pasatu zenean, andre xahar onberak bere ezteietako hotsandiko festak gogoratzean soilik pentsatu zuen. Berreskuratu zituen ere, auskalo bere oroimenaren zein leku ezkututatik, eztei-mahaiaren mutur batetik bestera mahaikideek elkarri erantzuteko abestu ohi zituzten aldizkako kantuak, eta dantzatu ostean ezkonberriei abesten zitzaien eztei-eresia. Guk errepikatu egiten genituen errima xinpleko ahapaldi haiek, garaiko hiatu eta asonantziekin, Eklesiasteseko kantua bezain maitekorrak eta apainduak. Udako goiz eder batez senar-emazte izan ginen.

VII
CHÂALIS

       Goizeko laurak dira. Errepidea lurraren tolestura batean hondoratzen da; igo egiten da berriro. Kotxea Orry-tik zehar igaroko da laster; eta La Chapelle-tik zehar gero. Ezkerretara, Hallete-ko basoa inguratzen duen bide bat dago. Handik eraman ninduen Sylvieren anaiak arratsalde batez herrialdeko festa batera bere zalgurdi itxian. Uste dut San Bartolome gaua zela. Basoetan barrena, inor gutxik erabiltzen zituen bideetan zehar, zaldia hegan zihoan, akelarre batera joango bailitzan. Mont-L'Eveque-n galtzada hartu genuen berriro eta minutu batzuk geroago guardaren etxe aurrean gelditu ginen, Chaaliseko abadia zaharrean. Chaalis, beste oroitzapen bat gehiago!

       Karlomagnoren maizter-lurrak garai batean esaten zitzaien eskualdeen arteko onginahizko erakundeek ahazturik, behinolako enperadoreen bakarleku honek arku bizantziarreko klaustroaren harri-hondarrak besterik ez diezazkioke eskaini bidaiariaren mirespenari. Errepide eta hirietako mugimendutik isolaturiko lurralde honetan, erlijioak Medicis-tarren garaian Este etxeko kardinalek beren egonaldi luzeetan utzitako aztarna bereziak gorde ditu: haien ezaugarri eta usadioek badute oraindik ere nolabaiteko galai-kutsu poetikoa, eta Italiatik etorritako artistek dekoratutako kaperen nerbio finezko arkupeei Errenazimentuko lurrina darie. Urdin argiz pintaturiko gangetan, santu eta aingeruen figura larrosak nabarmentzen dira, Petrarcaren sentimentalismoan eta Francesco Colonnaren alegiazko mistizismoan pentsarazten dutenak, beren alegoria paganoekin duten antzagatik.

       Sylvieren anaia eta biok arrotzak ginen gau hartako festa berezian. Oso etxe oneko pertsona batek, lur haien jabea zena garai hartan, lurraldeko zenbait familia gonbidatu zituen antzezpen alegoriko moduko batera, non inguruko komentu bateko zenbait nobiziak parte hartuko zuten. Ez zen Saint Cyr-en tragedien antzeko ezer, baizik eta Valoistarren garaietan Frantziara kanpotik ekarritako lehen saio lirikoen garaiko antzezpen bat. Antzinako misterio bat zirudien. Jantziak, guztiak soineko luzeak, koloreengatik soilik bereizten ziren: zeruaren, hiazintoaren, egunsentiaren kolorekoak. Eszenan aingeruek parte hartzen zuten, mundu suntsituaren hondarren gainean. Ahots bakoitzak deusezturiko munduko gauza zoragarrienetako bati abesten zion, eta heriotzaren aingeruak haren suntsipenaren arrazoia azaltzen zuen. Amildegitik izpiritu bat igotzen zen, eskuan suzko ezpata bat zeramala, eta besteei deitzen zien Kristoren, hau da, infernuen aurkako garailearen loria mirestera joan zitezen. Izpiritu hura Adrienne zen, antzezle jantziengatik ez ezik, bere bokazioagatik ere itxuraldatuta zegoena. Bere burn aingerutarrean jarrita zeraman kartoi urrekarazko aurak benetako argi-zirkulua zirudien. Ahotsa indartsuagoa zuen, eta errejistro zabalagokoa, eta kantu italiarraren apaindura amaigabeez eta txorrotxioez estilo soileko esaldiak modu ponpoxoan errezitatuz bordatzen zituen.

       Xehetasunok gogoratzean, benetakoak ote diren ala amestu egin ditudan galdetzen diot neure buruari. Gau hartan Sylvieren anaia apur bat txispaturik zegoen. Guarda-etxean gelditu ginen pixka batean. Ate gainean —eta horrek biziki harritu ninduen— hegalak zabaldurik zituen zisne bat zegoen, eta etxe barruan, landutako intxaurrondo-zurezko armairu garaiak, erloju handi bat bere kutxan, eta zenbait trofeo eta ohorezko uztai eta gezi itu gorri eta berde baten gainean. Ipotx bitxi batek kapelu txinatar bat zuen buruan, eta esku batez botila bati eta besteaz eraztun bati eustsiz, tiratzaileak ongi apuntatzera gonbidatzen zituela zirudien. Uste dut ipotx hura xafla moldatuz egina zegoela. Adrienneren agerpena, ordea, xehetasun horiek eta Chaaliseko abadia bezain egiazkoa ote zen? Hala eta guztiz ere, zalantzarik ez dago guardaren semeak gidatu gintuela antzezpena egin zuten aretora, eta ate ondoan kokatu ginela, eserita eta biziki hunkiturik zegoen jendetzaren atzean. San Bartolome eguna zen, Medicis-tarren oroimenari bereziki loturikoa, zeinen armarria, Este etxekoarekin batera, harresi zahar haien apaingarri baitzen... Oroitzapen hau obsesio bat soilik izan daiteke agian! Hemen doa, zorionez, Plessis-eko errepidean gelditzen den kotxea; ihes egiten dut ametsen mundutik, eta ordu-laurden bat besterik ez zait gelditzen Loisyra iristeko inor gutxik erabiltzen dituen bideetan barrena.

VIII
LOISYKO DANTZALDIA

       Eguna hurbiltzen denean argiak ahul eta dardarati bihurtzen diren ordu malenkoniatsu eta oraindik gozoan heldu nintzen Loisyko dantzaldira. Ezkien adaburuak, behealdea ilun bazuten ere, tonu urdinxka hartzen ari ziren. Xirula bukolikoa ez zen jada hain biziki lehiatzen urretxindorraren txorrotxioekin. Jende guztia zurbil zegoen, eta kostatu egin zitzaidan talde sakabanatuen artean aurpegi ezagunen bat aurkitzea. Azkenean, Lise begiztatu nuen, Sylvieren lagun bat. Muxu eman zidan.

       —Ez zaitut aspaldian ikusi, paristarra! —oihu egin zuen.

       —Ba bai, aspaldian.

       —Eta orain al zatoz? Ordu hauetan?

       —Posta bidetik.

       —Eta presarik gabe, ezta?

       —Sylvie ikusi nahi nuen. Dantzaldian al da oraindik?

       —Eguna argitu arte ez da joaten. Hainbeste gustatzen zaio dantzan egitea!

       Berehala aurkitu nuen. Nekatu itxura zuen; hala ere, bere begi beltzek distiratzen jarraitzen zuten garai bateko irribarre atenastarrak aurpegia argitzen zionean. Gazte bat zuen ondoan. Keinu batez adierazi zion uko egiten ziola hurrengo kontradantzari. Gazteak diosala egin, eta erretiratu egin zen.

       Eguna argitzen ari zuen. Dantzalekutik irten ginen eskutik helduta. Sylviek buruan zeramatzan loreak ile soltearen artean erortzen zitzaizkion; gerruntzeko sorta ere hostobakantzen ari zitzaion bere esku trebeaz eginiko farfail zimurtuen gainean. Etxera laguntzeko eskaintza egin nion. Egun argi bazen ere, eguraldia goibel zegoen. Theve ibaiaren zurrumurrua entzuten genuen gure ezkerrean, eta ur geldiko bihurguneetan nenufar hori eta zuriak hazten ziren, eta ur-izarren bordatu hauskorrak bitxiloreek bezala distiratzen zuen. Soroetako belar-meta eta belar-sorten usaina burura igotzen zitzaidan mozkortu gabe, basoen eta elorri zuri loratuen usain freskoarekin garai batean gertatzen zitzaidan bezala.

       Ez zitzaigun bururatu soro haiek berriro zeharkatzea.

       —Sylvie! —esan nion—. Ez nauzu maite!

       Hasperen egin zuen.

       —Zentzudunak izan behar dugu, ene lagun maitea —esan zidan—. Bizitzan gauzak ez dira guk nahi genukeen bezalakoak. Behin batean Heloïse berria-ri buruz hitz egin zenidan; irakurri nuen, eta hasi bezain laster honako esaldiak beldurtu egin ninduen: «Liburu hau irakurtzen duen neskarenak egin du». Hala eta guztiz ere, eta nire arrazoimenean fidaturik, irakurtzen jarraitu nuen. Gogoratzen al duzu nire osaba-izeben ezteijantziak jantzi genituen eguna?... Liburuko grabatuetan ere ezkongaiak antigoaleko traje zaharrez jantzita azaltzen ziren; beraz, niretzat, zu Saint Preux zinen, eta ni, berriz, Julie. Ai! Orduan itzuli izan bazina! Baina Italian omen zinen. Han ni baino neska askozaz ere politagoak ikusiko zenituen!

       —Inork ez zuen zure begirada, Sylvie, ez eta zure aurpegiko hazpegi aratzak ere. Antzinako ninfa bat zara, ez badakizu ere. Gainera, eskualde honetako basoak Erromako landa zabalekoak bezain ederrak dira. Han ikusten dituzun granitozko harkaitzak Italiakoak bezain ikusgarriak dira, eta bada ur-jauzi bat Terni-koa bezalakoa. Ez dut han ikusi dudan ezeren falta sentitzen hemen.

       —Eta Parisen? —galdetu zuen.

       —Parisen...

       Buruari eragin nion erantzun gabe.

       Bat-batean, aspalditik kezkatzen ninduen irudi hutsalean pentsatu nuen.

       —Gera gaitezen hemen, Sylvie —esan nuen—. Nahi duzu?

       Bere aurrean belaunikatu nintzen. Negar-malkotan aitortu nizkion nire zalantzak, nire kapritxoak; nire bizitza zeharkatzen zuen zorigaiztoko mamuaz mintzatu nintzaion.

       —Salba nazazu! —erantsi nuen—. Zurea izango nauzu betiko!

       Hunkituta begiratu zidan.

       Une hartan barre-algara bortitz batzuek moztu zuten gure solasaldia. Sylvieren anaia zen, gure bila zetorrela festa-gau baten osteko ohiko bozkarioaz eta asko edanak larregi suspertutako umore onaz. Elorrien artean galdurik zebilen dantzaldiko galaiari hots egiten zion, eta hura ere berehala elkartu zitzaigun. Mutilari bere lagunari lain kostatzen zitzaion zutik egotea, eta urduriago jartzen zuen paristar baten presentziak, Sylvierenak baino. Haren aurpegi apalak eta adeitasun lotsatiak eragotzi egiten zidaten berarekin nahigabetzea, berea bazen ere Sylvie festan hain berandu arte geratu izanaren errua. Ez nion arriskutsua iritzi.

       —Erretiratzeko ordua dugu —esan zion Sylviek bere anaiari—. Gero arte! —esan zidan masaila eskainiz.

       Pretendientea ez zen mindu.

IX
ERMENONVILLE

       Ez nuen lo egiteko batere gogorik. Montagny-ra joan nintzen osabaren etxea berriro ikustera. Fatxada horia eta kontraleiho berdeak begiztatu orduko tristura handia sentitu nuen. Dena aspaldian bezala zegoela zirudien, nahiz eta maizterrarenera joan behar izan nuen giltza eskatzera. Kontraleihoak irekirik, xamurki begietsi nituen altzari zaharrak, ikusi nuenean lehengo egoera berean jarraitzen zutela eta noizbehinka hautsa kentzen zietela. Han zegoen intxaurrondo zurezko armairu garaia, eta gure arbaso baten bi koadro flandestar, aspaldiko pintore baten lana omen zirenak; Boucherren tamaina handiko imitazioak eta Emilio eta Heloïse berria-ren grabatu sail markoztatu bat, Moreaurena; mahai gainean, bizirik ezagutu nuen zakur disekatu hat, basoetan zeharreko ibileretan laguntzen zidana, azken dogo txikia agian, desagerturiko arraza horretakoa baitzen.

       —Loroa bizi da oraindik —esan zidan maizterrak—. Etxean daukat.

       Lorategia landaretza basatiak hartuta zegoen eta itxura bikaina zuen. Bazter batean aspaldi neuk diseinaturiko haur-lorategia somatu nuen. Dardarka sartu nintzen kabinetean, non oraindik apalategi txikia zegoen liburu hautatuz betea, osaba zenaren lagun zaharrak, eta bulegoko mahai gainean, lorategian aurkitu zituen antzinako zenbait hondakin, pitxerrak, medaloi erromatarrak... zoriontsu egiten zuen bertako bilduma arkeologikoa.

       —Goazen loroa ikustera —esan nion maizterrari.

       Loroa, garai onenetan bezala, gosaria eskatzen ari zen, eta ximurduraz beteriko azalaz inguraturiko begi borobilaz begiratu zidan, zaharren begirada eskarmentatua gogorarazten duen begiaz.

       Hain leku maiteetara eginiko itzulera berantiarrak ekarri zizkidan ideia tristeez beterik, Sylvie berriro ikusteko premia sentitu nuen, hura baitzen lur harekin lotzen ninduen izaki bizi eta gazte bakarra; beraz, Loisyrantz abiatu nintzen berriro. Eguerdia zen; denak to zeuden, festa osteko nekearen nekez. Ermenonvilleraino oinez joatea otu zitzaidan denbora-pasa gisa, legoa bateko paseoa basoko bidetik. Udako egun zoragarria zen. Parke bateko ibilbidea zirudien bideak eta oso freskura gustagarria egiten zuen. Kolore berde berdineko haritz handiak hostaila dardaratidun urkien enbor zuriekin tartekatzen ziren. Txoriak isilik zeuden, eta okilak habia egiteko zuhaitzak mokokatzean ateratzen duen hotsa besterik ez zen entzuten. Galtzeko zorian egon nintzen une batez; izan ere, hainbat lekutan norabide ezberdinak iragartzen zituzten errotuluetan karaktere zirriborrotsu batzuk besterik ez ziren antzematen. Azkenik, Basamortua ezkerretara utziz, dantzaldiaren glorietara iritsi nintzen, non oraindik agureen eserlekuak irauten duen. Anacharsis eta Emilio-ren arkitektura-emaitza bitxi haren aurrean, antzinate filosofikoko oroitzapen guztiak tropelean etorri zitzaizkidan burura, lursail haren lehengo jabeak berpizturik.

       Sahats eta urritzen adarrartean zehar lakuko ur distiratsua ikusi nuenean aurkitu nuen azkenik osabak bere paseoetan aldizka eramaten ninduen lekua: Filosofiaren tenplua zen, here fundatzaileak zoritxarrez amaitu ez zuena. Tiburtina sibilaren tenpluaren forma du eta, oraindik zutik, pinudi baten babesean, Montaigne eta Descartes-ekin hasi eta Rousseau-rekin amaitzen diren pentsamenduaren izen handi guztiak jartzen ditu denen begien bistan. Eraikin amaitu gabea hondakin bihurturik dago; huntzak grazia bereziz oxkarratzen du eta harmailen arrailetan hazten diren sasiek hartuta dago. Han, umetan, zuriz jantzitako neskatilei portaera eta saiatze-sariak emateko antolatzen ziren festak ikusi nituen. Non ote dira muino inguruan zeuden larrosondoak? Arkakaratsek eta mugurdiondoek estaltzen dituzte geratzen diren landareak, eta basalandare bihurtzen. Eta ereinotzak moztu egin ote dituzte, jada basora joan nahi ez duten nesken abestiak dioen bezala? Ez, Italia gozoko zuhaitz horiek hil egin dira gure zeru lanbrotsupean. Eskerrak Virgilioren aligustrea loratzen den oraindik, ateko frontispizioan inskribaturik dagoen maisuaren esaldia berretsi nahiko bailuen: Rerum cognoscere causas! Bai, tenplu hau erortzen ari da beste hainbeste bezala! Gizon ahanzkor edo unatuak urrundu egingo dira inguru hauetatik, natura axolagabeak arteak lehian hartua zion lurra berreskuratuko du, baina jakiteko egarriak eternala izaten jarraituko du, bera baita kemen eta egintza ororen iturri.

       Hona hemen uharteko makalak eta Rousseauren hilobia, haren errautsak gordetzen ez dituena. Kementsuen esnea eman zenigun, jakitun handi horrek, eta gu ahulegiak ginen opariaz profitatzeko! Ahaztu egin ditugu zure irakaspenak, gure gurasoek bazekizkitenak, eta zure hitzaren zentzua galdu dugu, antzinako jakitunen azken oihartzuna zena. Ez dezagun etsi, hala ere, eta altxa dezagun begirada eguzkirantz, zuk une gorenean egin zenuen bezala!

       Gaztelua ikusi dut berriro, inguratzen duten ur bareak, harkaitzen artean zinkurin egiten duen ur-jauzia eta herriaren bi aldeak lotzen dituen galtzada, zeinen angeluak lau usategik markatzen dituzten; soropila urrutiraino zabaltzen da mendixka itzaltsuen menpeko ordeka bat bezala; Gabrielleren dorrea lore iragankorrez mukuru dagoen aintzira artifizial baten uretan islatzen da urrutian; aparraren borborra, intsektuen xuxurla... Ezinbestekoa da leku honi clarion aire kaltegarritik ihes egitea basamortu eta otalurretako hareharrietara, non txilar larrosak iratzeen berdetasuna nabarmentzen duen. Zein triste eta bakartia den hau guztia! Sylvieren begirada liluratuak, korrikaldi eroek, oihu alaiek... hain xarma handia ematen zieten garai batean ibili berri ditudan lekuei! Haur hezigabea zen artean, oinutsik ibiltzen zen, aurpegia eguzkiak belztua zuen, eta lastozko kapelaren xingola luzea ile beltzezko txirikordekin korapilatzen zitzaion. Gianja suitzarrera joaten ginenean esnea edatera, bertakoek esaten zidaten:

       —Zein andregai polita duzun, paristarra!

       Orduan ez zitzaion bertako baserritar bati inolaz ere bururatuko berarekin dantzatzea. Sylviek nirekin bakarrik dantzatzen zuen urtean behin, uztaiaren festan.

X
KANKAILU ILE-KIZKURRA

       Loisyko bideari lotu nintzaion berriro. Jende guztia esna zegoen. Sylvie damatxo bat bezala zegoen jantzita, is hiriko modara. Logelara igoarazi ninduen garai bateko inozentzia berberaz. Xarmaz beteriko irribarrea ezpainetan, bere begiek lehengo distira bera zuten, nahiz eta bekainen arku nabarmenak serio itxura ematen zion aldizka. Logelak dekorazio xumea zuen; altzariak, alabaina, modernoak ziren. Urre-koloreko markoa zuen ispilu bat zegoen jarrita lehengo kornukopiaren ordez, non artzain idiliko bat ikus zitekeen artzainneska urdin eta larrosa bati habia bat eskaintzen. Antigoaleko errezel polit diskretu batez estalitako ohe zutabedunaren ordez, intxaurrondo-zurezko ohetxo bat zegoen. Leihoan, lehen txinboak zeuden kaiolan, kanarioak zeuden orain. Gela hartatik lehenbailehen irteteko premia sentitu nuen, ez bainuen iraganeko aztarnarik aurkitzen.

       —Ez al duzu gaur zure farfailetan Ian egin behar? —galdetu nion Sylvieri.

       —Utzi nion farfailak egiteari, orain ez ditu inork eskatzen. Chantilly-ko lantegiak ere itxi egin behar izan du.

       —Eta orain zer egiten duzu?

       Gelako txoko batera joan zen pintza handi baten antzeko burdinazko tresna baten bila.

       —Zer da hori?

       —Mekanika esaten diote; eskularruen larruari eusteko balio du, josi ahal izateko.

       —Ene! Eskularrugile bihurtu al zara, Sylvie?

       —Bai, Dammartin-erako aritzen gara, horrek orain asko ematen du; baina gaur ez dut ezer egingo, nahi duzun lekura joango gara.

       Othyseko biderantz begiratu nuen: ezetz egin zuen buruaz; keinu hartaz izeba zaharra hilda zegoela jakinarazi zidan. Sylviek mutiko bati deitu, eta asto bat zelatzeko agindu zion.

       —Atzotik nekatuta nago oraindik —esan zuen—, baina paseo batek on egingo dit. Goazen Chaalisera.

       Eta basoan zehar abiatu ginen, adar batez armaturiko mutikoa atzetik genuelarik. Sylviek berehalaxe gelditu nahi izan zuen eta besarkatu egin nuen esertzen lagundu nionean. Ezin genuen elkarrizketa intimorik izan. Pariseko bizimodua kontatu behar izan nion, bidaiak...

       —Zertara joan daiteke bat hain urruti?

       —Horixe galdetu diot neure buruari berriro ikusi zaitudanean.

       —Tira, tira... hori erraz esaten da.

       —Zeuk ere badakizu lehen ez zinela hain ederra. —Ez dakit.

       —Gogoratzen zara haurrak ginenean eta zu altuena? —Eta zu zentzudunena!

       —Ai, Sylvie!

       —Asto gainera igotzen gintuzten, bakoitza otarre batean.

       —Eta hika egiten genion elkarri. Gogoratzen zara karramarroak harrapatzen erakusten zenidanean Theve eta Nonetteko zubien azpian?

       —Eta zure bular-anaiak egun batean udetatik atera zintuenean, gogoratzen zara?

       —Kankailu Ile-kizkurra! Berak esan zidan zeharka zitekeela... uda!

       Berehala aldatu nuen gaiaz. Oroitzapen hark biziki ekarri zidan gogora ni eskualdera etortzen nintzen garaia, nekazariei barregura ematen zien trajetxo ingeles bat jantzita. Sylvieren iritziz soilik nengoen dotore; ez nintzen ausartu, hala ere, berari hain aspaldiko iritzi hura gogoraraztera. Ez dakit zergatik, Othys-eko izeba zaharraren etxean jantzi genituen eztei-trajeetarantz zuzendu zen nire pentsamendua. Non egongo ote ziren galdetu nion.

       —Ai, zein ona zen! —esan zuen Sylviek—. Duela bi urte bere trajea utzi zidan Dammartineko mozorro-dantzara joateko. Handik urtebetera hil zen, gaixoa...

       Ezin izan nion galdetu nolatan joan zen mozorrodantza batera, atsekabe handiz egiten baitzuen hasperen eta negar; baina konturatu nintzen bere artisaudohainei esker Sylvie ez zela jada neska baserritarra. Bere gurasoek lehengo bizimodua bazeramaten ere, berak maitagarri langile bat zirudien, oparotasuna zabaltzen zuena bere inguruan.

XI
ITZULERA

       Basotik irtetean, paisajea ikusten zen. Chaaliseko lakuen ertzera iritsi ginen. Klaustroko galeriak, ojiba liraineko kapera, dorre feudala eta Henri IV.aren eta Gabrielleren arteko amodioa babestu zuen gaztelu txikia ilunabarreko tonalitate gorriztaz tindatzen ziren basoko berde ilunaren gainean.

       —Walter Scotten paisajea dirudi, ezta? —esan zuen Sylviek.

       —Nork hitz egin dizu Walter Scotti buruz? —galdetu nion—. Erruz irakurri behar izan duzu hiru urte hauetan!... Nik liburuak ahazten saiatzen naiz, eta benetan gustatzen zaidana zurekin abadia zahar hau, txikitan ezkutatzen gintuzten murru hondatu hauek, berriro bisitatzea da. Gogoratzen duzu, Sylvie, guardak monje gorrien historia kontatzen zigunean izaten zenuen beldurra?

       —Ai, ez ezazu aipatu ere egin!

       —Kanta ezazu, bada, aitaren etxeko lorategian, larrosondo zuripean, bahitu zuten neska ederraren abestia.

       —Hori ez du gaur egun inork abesten.

       —Ez zinen, bada, musikari egingo?

       —Zertxobait ikasi dut.

       —Ai, Sylvie, Sylvie, seguru opera abesten duzula!

       —Zergatik kexatzen zara?

       —Ahaire zaharrak gustatzen zitzaizkidalako, eta zuri ahaztu egingo zaizkizulako.

       Sylviek aria moderno baten doinua xaramelatzeari ekin zion... Fraseatu egiten zuen!

       Urmael hurbilak inguratu genituen. Aurrean genuen hainbeste dantzaldiren eszenatoki izandako zelai berdea, ezki eta zumarrez inguraturik. Antzinako harresi karolinjioak deskribatu nituen harro, eta Este etxeko harmarriak deszifratu.

       —Hara bestea! Zuk nik baino askozaz gehiago irakurri duzu! Jakintsua zaitugu, beraz?

       Gaitzespen tonuak min eman zidan. Ordura arte goizeko aitorpenari berriz ekiteko leku apropos baten bila ibili nintzen; baina, zer esan niezaiokeen asto baten eta mutil bizkor baten konpainian, zeinak atsegin handia hartzen zuen guregana ahalik eta gehien hurbiltzen paristar batek nola hitz egiten zuen entzuteko? Orduan Chaaliseko agerpena azaldu nion nire zoritxarrerako, ezin bainuen burutik kendu. Adrienne abesten entzun nuen gazteluko sala berera eraman nuen Sylvie.

       —Tira! Kanta ezazu niretzat! —eskatu nion—. Zure ahots maiteak durundi egin dezala ganga hauen azpian eta uxa dezala tormentatzen nauen izpiritua, jainkotiarra nahiz zorigaiztokoa izan!

       Eta nik abestia xuxurlatu ostean, Sylviek letra eta melodia errepikatu zituen:

              Jaitsi zaitezte agudo, aingeruok

              Purgatorioaren hondora... !

       —Oso tristea da —esan zuen.

       —Bikaina da... Uste dut Porpora-ren konposizio bat dela, XVI. mendean itzulitako bertso batzuetatik sortua.

       —Ez dakit —erantzun zuen Sylviek.

       Haranetik zehar itzuli ginen, Charleponteko bidetik, zeinari nekazariek, berez etnologian ez oso adituak, Châllepont deitzen dioten. Sylviek, astoaz asperturik, besotik heldu zidan euskarri bila. Bidean ez zebilen inor. Bihotzean neukan guztiaz mintzatzen ahalegintzen nintzen, baina, ez dakit zergatik, esapide trauskilak besterik ez zitzaizkidan bururatzen edo bestela, ustekabean, Sylviek irakurria izan zezakeen nobelaren bateko esaldi arranditsuren bat. Orduan gelditu egiten nintzen atsegin klasiko batez, eta bera harritu egiten zen etenaldi adeitsu haietaz. Saint-S...-eko hormetara heldu ginenean, arreta handiagoa jarri behar izan genuen ibiltzerakoan. Bihurka zihoazen errekastoz beteriko zenbait belardi heze zeharkatu behar genituen.

       —Zer dakizu mojaz? —galdetu nion hitzetik hortzera.

       —Zu eta zure ditxosozko moja! Ongi da, esango dizut! Oso gaizki amaitu zuen.

       Sylviek ez zidan ezer gehiago esan nahi izan.

       Konturatzen ote dira benetan emakumeak honelako edo halako hitza ezpainetatik irteten direla bihotzetik igaro gabe? Hain erraz engainatzen dituztela ikusirik eta hain sarritan egiten dituzten aukeraketen arabera, ezetz esan beharko genuke: hain ongi antzezten dute gizon batzuek maitasunaren komedia! Ezin izan naiz sekula ohitu jokabide horretara, nahiz eta badakidan emakume askok jakinaren gainean onartzen dutela engainua. Bestalde, haurtzaroaz geroztik irauten duten amodioak sakratuak dira... Sylvie txikitatik ezagutzen nuen eta arreba bat bezalakoa zen niretzat. Ezin nintzen seduzitzailearena egiten hasi... Beste ideia bat arras ezberdina bururatu zitzaidan.

       «Une honetan —esan nuen neure artean—, teatroan egongo nintzateke... Zer antzeztuko ote du Aureliek (hori zen aktoresaren izena) gaur gauean? Drama berriko printzesaren papera, seguruenik. Zein hunkigarria dagoen hirugarren ekitaldian!... Eta bigarrengo maitasun eszenan, zimurrez beteriko lehen galai horrekin... !»

       —Zeure gogoetetan murgildu al zara? —galdetu zuen Sylviek, eta abesten hasi zen.

              Dammartinen badira hire neska lirain;

              bat egun-argia baino ederragoa...

       —Ai, zein gaiztoa zaren! —oihu egin nuen—. Ongi baino hobeto dakizkizu ahaire zaharrak, bai horixe!

       —Maizago etorriko bazina, gogoratuko nituzke —erantzun zuen—; baina zentzuz jokatu beharra dago. Zuk Parisen duzu zure bizimodua, eta nik nire lana dut. Ez gaitezen beranduegi itzuli: bihar goiz jaiki behar dut.

XIII
«POTOLO»

       Erantzun egin behar nion, bere aurrean belaunikatu, osabaren etxea eskaini, hainbat oinordeko ginenez eta ondasun hura zatitu gabe geratu zenez, oraindik ere berreskura bainezakeen; baina une hartan Loisyra iritsi ginen. Gure zain zeuden afaltzen hasteko. Tipulazoparen usain patriarkala urrutiraino zabaltzen zen. Festaren biharamuna zenez, zenbait bizilagun gonbidaturik zeuden. Berehala ezagutu nuen egurgile zahar bat, Potolo, aspaldiko gau-jaietan batzuetan oso ixtorio barregarriak eta besteetan oso beldurgarriak kontatzen zizkiguna. Artzain, postari, basozain eta arrantzale izandakoa zen, hurrenez hurren, eta baita isileko ehiztari ere, eta tarteka-marteka kuku-erlojuak eta burduntziak egiten zituen. Urte askotan ibili zen Ermenonvillen barrena ingelesak paseatzen; Rousseau-ren meditazio lekuetara eramaten zituen eta haren azken momentuak kontatzen zizkien. Mutikoa zela, hari eskatzen zion filosofoak belarrak sailkatzeko eta hari eman zion astaperrexilak biltzeko agindua, zeinen zukua bere kafesne katiluan bota zuen. Urrezko Gurutze-ko ostalariak datu hori ukatzen zion eta hortik zetorkien elkarrenganako aspaldiko gorrotoa. Luzaz aurpegiratu izan zitzaion Potolori zenbait sekretu inuxenteren jabe izatea, hala nola behiak sendatzea atzekoz aurrera esandako berset batez eta ezkerreko oinaz eginiko gurutzearen seinaleaz, baina laster egin zien uko halako sineskeriei, Jean Jacquesekin izandako elkarrizketen oroitzapenari esker, berak zioenez.

       —Kaixo! Zer zabiltza hemen, paristar hori? —esan zidan Potolok—. Gure neskak galbideratzera etorri zara?

       —Nitaz ari al zara, Potolo?

       —Ez al dituzu basora eramaten otsoa ez dagoenean?

       —Zu bai zarela otsoa, Potolo.

       —Ardirik aurkitzen nuenean izan nintzen, bai; orain, berriz, ahuntzak besterik ez ditut aurkitzen, eta ikusi beharko zenuke nola defendatzen diren! Zuek, ordea, paristarrak, alproja galantak zarete. Arrazoi guztia zuen Jean Jacquesek esaten zuenean: «Hirietako aire pozoitsua gizonaren galbidea da».

       —Ongi asko dakizu zuk, Potolo, gizonak galbidea nonahi aurkitzen duela.

       Potolok taberna-abesti bat kantatzeari ekin zion, eta ezin izan genuen geldiarazi denek buruz zekiten kopla lizun batera iritsi zenean. Gogotik erregutu bagenion ere, Sylviek ez zuen abestu nahi izan, esanez mahaira eserita ez zela abesten. Ordurako konturatu nintzen bezperako galaia haren ezkerrean eserita zegoela. Ez dakit zer zuen haren aurpegi borobilak, haren ile nahaspilatuak, ezaguna egiten zitzaidana. Zutitu zen, eta nire aulkiaren atzean jarriz galdetu zidan:

       —Beraz, ez nauzu ezagutzen, ezta, paristarra?

       Gu zerbitzatu ostean, postretarako itzuli berria zen andre zintzo batek esan zidan belarrira:

       —Ez al duzu zure bular-anaia ezagutzen?

       Ohartarazi ez banindu, barregarri geratuko nintzatekeen.

       —Ene! Zu zara, Kankailu Ile-kizkur! —oihu egin nuen—. Udetatik atera ninduena!

       A zer barre-algarak eragin zizkiok Sylvieri nire aurkikuntzak!

       —Bai, jauna —esan zuen mutilak ni besarkatuz—. Eta gogoan dut zilarrezko erloju eder bat zenuela, eta itzultzerakoan gehiago kezkatzen zinela erlojuaz, ez baitzebilen, zutaz baino. «Mamorroa itxo egin da, ez du tiktak egiten. Zer esango du osabak?».

       —Mamorro bat erloju baten barruan! —esan zuen Potolok—. Hori sinestarazten diete haurrei Parisen!

       Sylvie logurak zegoen eta pentsatu nuen ez nuela lekurik bere pentsamenduan. Bere gelara igo zen eta muxu eman nionean esan zidan:

       —Bihar arte. Etor zaitez gu bisitatzera.

       Potolo mahaira eserita zegoen oraindik Sylvain eta nire bular-anaiarekin. Solasean aritu ginen puska batean Louvreseko ratafiat botila baten inguruan.

XIII
AURELIE

       Parisera! Kotxeak bost ordu behar izaten ditu. Ilunabarrerako iritsi nahi nuen. Zortzietan teatroan nintzen betiko lekuan; Aureliek inspirazioa eta xarma erruz zituela erakusten zuen garaiko talentu batek Schillerren erara eginiko bertso batzuen bidez. Bikain egon zen lorategiko eszenan. Laugarren ekitaldian ez zen azaltzen eta ni madame Prevosten loradendara joan nintzen lore-sorta bat erostera. Gutun maitekor bat erantsi nion, Ezezagun bat beste sinadurarik gabe. «Agian zerbait ziurtatuko dit etorkizunerako», pentsatu nuen neure artean. Eta biharamunean Alemaniako bidean nintzen.

       Zer egin behar nuen han? Ordena pixka bat jarri nire sentimenduetan. Nobela bat idatziko banu, inork ez luke onartuko aldi berean bi amodioz maitemindutako bihotz baten historia. Sylviek ihes egiten bazidan, nire erruagatik zen; baina nahikoa izan zen egun batean berriro ikustea nire arima berpizteko. Aurrerantzean Zuhurtasunaren tenpluko estatua irribarretsu bat bezalakoa izango zen niretzat. Haren begiradak amildegiaren ertzean geldiarazi ninduen. Ez nuen nahi inolaz ere Aurelieren aurrean agertu lehian aritzeko haren ondoan une batez distiratu ostean lur jota erortzen ziren galai baldarren aurka.

       «Egunen batean ikusiko dugu —esan nuen neure artean— emakume horrek bihotzik duenentz.»

       Aurelie gaixo zegoela irakurri nuen goiz batean egunkarian. Salzburgoko mendietatik idatzi nion. Mistizismo germaniarrez blaituriko gutuna zenez, ezin espero nuen arrakasta handirik; baina, bestalde, ez nuen erantzunik eskatzen ere. Halabeharrak nire aide jokatzea espero nuen, eta baita ezezagunak ere.

       Hilabete batzuk igaro ziren. Bidaiek eta plazerrek uzten zizkidaten tarteetan drama poetiko bat idaztea erabaki nuen Colonna pintoreak Laura ederrarekiko izan nuen maitasunaren inguruan, azalduz nola gurasoek Laura moja sartu zuten eta nola maite izan zuen pintoreak azken egunera arte. Bazuen zerbait historia hark nire kezka iraunkorrekin uztartzen zuena. Dramaren azken bertso-lerroa idatzi nuenean, Frantziara itzuli besterik ez nuen nahi.

       Hortik aurrera, beste askoren historiaren errepikapena izan zen nirea. Teatro esaten dieten probaleku horietako zirkulu guztietatik pasatu nintzen. «Danborra jan eta zinbaloa edan dut», Eleusis-eko iniziatuen esaerak, zentzu nabarmenik gabe, dioen bezala. Seguruenera esan nahiko du, premia izanez gero, zentzugabekeria eta absurduaren mugak gainditu behar direla. Niretzat zentzuzko gauza bakarra nire ideala konkistatzea eta zehaztea zen.

       Aureliek onartu egin zuen Alemanian idatzi nuen dramaren paper nagusia. Ez dut sekula ahaztuko obra irakurtzeko baimena eman zidan eguna. Amodiozko eszenak berarentzat propio idatzi nituen. Benetan uste dut bihotz-bihotzez eta gogo handiz errezitatu nituela. Ondoren izan genuen elkarrizketan, bi gutunetako ezezaguna neu nintzela aitortu nion.

       —Zoratuta zaude, baina etor zaitez berriro ni bisitatzera... Ezin izan dut inoiz aurkitu ni maitatzen jakingo duen inor.

       Ai, emakume! Maitasun bila zabiltza... Eta ni, zer?

       Hurrengo egunetan, berak seguruenik inoiz jaso izan zituen gutunik maitekor eta ederrenak idatzi nizkion. Berak zuhurtziaz beterikoak bidaltzen zizkidan. Halako batean hunkitu egin zen, deitu egin zidan, eta lehenagoko harreman batekin haustea oso latza egiten zitzaiola aitortu zidan.

       —Benetan ni naizenagatik maite banauzu —esan zidan—, ulertuko duzu gizon batena baino ezin naitekeela izan.

       Bi hilabete geroago, oso gutun adeitsua jaso nuen. Haren etxera joan nintzen berehala. Norbaitek datu preziatu bat jakinarazi zidan aurretik: gau batean zirkuluan ezagutu nuen gazte lerden hura ejerzito kolonialeko zaldierian sartu berria omen zen.

       Hurrengo udan zaldi lasterketak izango ziren Chantillyn. Aurelieren konpainiak antzezpen bat eskainiko zuen han. Konpainia herrira iristen zenean, zuzendariaren esanetara geratuko zen hire egunez. Garai batean Marivaux-en komedietako Dorante-ren papera antzezten zuen gizon on-puska haren lagun egin nintzen. Lehen galai izandakoa luzaroan, bere azken arrakasta amorantearen paperean izan zuen Schiller imitatzen zuen obra hartan, zeinen antzezpenean prismatikoen bidez zimurrez beterik ikusi nuen. Hurbiletik gazteago zirudien eta, argal mantentzen zenez, bazterretako probintzietan itxura ona ematen zuen oraindik. Gartsua zen. Ni konpainiarekin batera nindoan poeta jauna bezala eta Senlis eta Dammartinera antzezpen batzuk egitera joateko konbentzitu nuen zuzendaria. Hark hasieran nahiago zuen Compiegne-ra joan, baina Aurelie bat etorri zen nire iritziarekin. Biharamunean, enpresari eta agintariekin tratuak ixten zituzten bitartean, bi zaldi akuratu nituen eta Aurelie eta biok Commelle-ko zingiretako bidea hartu genuen Blanche erreginaren gazteluan bazkaltzeko asmoz. Aureliek, amazonaz jantzirik, adats horaila solte, antzinako erregina bat bailitzan zeharkatzen zuen basoa, eta nekazariak txundituta geratzen ziren ikusten zutenean. Madame de F... zen hain itxura dotorez eta xarma handiz agurtzen ordura arte inoiz ikusi zuten emakume bakarra. Bazkalondoan Suitza gogorarazten duten herrixka horietara jaitsi ginen, non Nonetteren urak hainbat zerrategi mugitzen dituen. Niri hain oroitzapen kuttunak zekarzkidaten bazter haiek interesatzen zitzaizkion, baina ez zioten zirrara berezirik sortzen. Orry ondoko gaztelura eraman nahi nuen, Adrienne lehenengo aldiz ikusi nuen zelaiunera. Ez zuen inolako emoziorik azaldu. Orduan dena kontatu nion; gauetan zehar antzemandako maitasun Karen sorburua aitortu nion, maitasun amestua izan zena gero, eta berarengan burutua, azkenik. Oso serio entzuten zidan.

       —Zuk ez nauzu maite! —esan zidan—. Espero duzuna da nik esatea: «Aktoresa eta moja emakume bera dira». Drama baten bila zabiltza, besterik ez, eta ez diozu amaiera egokirik aurkitzen. Zoaz, ez dizut ezer sinesten.

       Hitzok tximistargi bat bezala izan ziren. Luzaroan sentitutako poz eta gogo bizi bitxiak, ametsak, malkoak, etsipen eta xamurraldiak... ez al ziren, beraz, maitasuna? Zer zen, bada, maitasuna?

       Aureliek parte hartu zuen gaueko antzezpenean Senlisen. Iruditu zitzaidan konpainiako zuzendaria zuela begiko, zimurduren lehen galai gaztea. Oso gizon adeitsua zen eta mesede batzuk eginak zizkion.

       —Horrek bai maite nauela! —esan zidan Aureliek halako batean.

XV
AZKEN ORRIALDEA

       Horiek dira bizitzaren egunsentian liluratzen eta nahasten gaituzten kimerak. Idatziz zehazten saiatu naiz ordena handirik gabe, baina bihotz askok ulertuko naute. Ilusioak banan-banan erortzen doaz, fruitu baten oskolak bezala, eta fruitua esperientzia da. Zapore mingotsa du; badu, ordea, bizkortzen duen zera mikatz bat ere —eta barkaidazue antigoaleko estilo hau. Rousseauk dio naturaren ikuskizunak gaitz guztiez kontsolatzen gaituela. Horregatik aldian-aldian lanbro artean galduriko nire Clarenseko basoetara joaten naiz, Pariseko iparraldean. Zein aldatua dagoen dena!

       Ermenonville! Oraindik orain antzinako idilioa, Gessnerren obratik bigarren aldiz itzulia, loratzen zen zure lurretan, eta zenuen izar bakarra galdu duzu, niretzat distira bikoitzez dir-dir egiten zuena! Urdina eta larrosa elkarren segidan, Aldebaran izar engainagarria bezala, Adrienne edo Sylvie zen, amodio bakar baten bi erdiak. Bata ideal sublimea zen; bestea, berriz, errealitate eztia. Zer ardura zaizkit orain zure baso itzaltsuak eta aintzirak, edo zure basamortua? Othys, Montagny, Loisy, inguruko herrixka pobreak, Chaalis —zaharberritzen ari direna—, ez duzue garai haietako ezer gorde! Noiz edo behin leku bakarti eta zoragarri horiek berrikusteko premia sentitzen dut. Han antzematen ditut nire baitan naturaltasuna itxurakeria Zen garai bateko aztarna iheskorrak; batzuetan irribarre egiten dut granitozko harrien saihetsean irakurtzen ditudanean Roucher-en ahapaldi batzuk, garai hartan sekulakoak iruditzen zitzaizkidanak, edo maxima moral batzuk iturri baten gainean edo Pan jainkoari eskainitako haitzulo baten ondoan. Hain kostu handiz hondeatutako urmaelek alferrik zabaltzen dute beren ur hila, zisneek arbuiatzen badute. Aspaldi joan ziren Condetarren ehizaldietako partaideek beren amazona harroekin desfilatzen zuten garaiak, ehiza- adarrek elkarri urrutitik erantzuten ziotela, oihartzunen eraginez ugaldurik!... Ermenonvillera zuzenean joateko biderik ere ez da gaur egun. Batzuetan Creil eta Senlisetik zehar joaten naiz; besteetan, berriz, Dammartinetik.

       Dammartinera ezin da ilunabarra baino lehen iritsi. Beraz, San Juanen Irudia-n hartzen dut ostatu. Nahiko gela txukuna eman ohi didate, antigoaleko tapizeria eta ispilu kornukopiadun batez apaindua. Merkedendetako altzariei aspaldi uko egin banien ere, gela honetan haietaz baliatzea egokitu zait azkenean. Goxo-goxo lo egiten da edredoiaren azpian, lurralde honetan ohi den bezala. Biharamun goizean, mahats-hosto eta larrosez inguraturiko leihoa irekitzen dudanean, hamar legoatako zeruertz berdea aurkitzen dut estasiaturik, non makalak ejerzitoak bezala lerrokaturik dauden. Hanhemenka zenbait herri gerizatzen dira kanpandorre zorrotzen azpian, hezur-punta tankerakoak, bertakoek diotenaren arabera. Lehenik Othys bereizten da, gero Eve, gero Ver; Ermenonville ere begiztatuko litzateke, basoez haraindi kanpandorrea izango balu, baina leku filosofiko horretan ez dira elizaz arduratu. Ordeka hauetan arnasten den aire garbiaz birikak ongi bete ostean, alaiki jaitsi kalera, eta gozotegira joaten naiz bueltatxoa ematera.

       —Kaixo, Kankailu Ile-kizkur!

       —Zer moduz, paristarra!

       Haurtzaroko lagunarteko ukabilkadak ematen dizkiogu elkarri eta gero eskailera jakin bat igotzen dut, non bi haurren oihu alaiek harrera egiten didaten. Sylvieren irribarre atenastarra loratzen da distiratsu haien aurpegi xarmangarrietan.

       «Agian hor zegoen zoriona, baina... », esaten dut neure artean.

       Noiz edo behin Lolotte deitzen diot, eta berak Wertherren antz pixka bat aurkitzen dit, pistoletan izan ezik, modaz pasata baitaude. Kankailu Ile-kizkurra bazkariaz arduratzen den bitartean, paseatzera joaten gara haurrekin, gazteluko adreiluzko dorre zaharren hondakinak inguratzen dituzten ezki-etorbideetan zehar. Eta umeek uztaiaren kofradeen tiro-ariketak egiten dituzten bitartean, aitaren geziak lastoan sartuz, guk poema batzuk irakurtzen ditugu, edo egun inprimatzen ez diren liburuxka zahar horietako orrialde batzuk.

       Ahaztu egin zait esatea Aurelieren konpainiak Dammartinen antzezpena eskaini zuen egunean, Sylvie eraman nuela ikuskizunera, eta galdetu niola ea ez ote Zion aktoresari hartzen lehendik ezagutzen zuen norbaiten antza.

       —Noren antza hartzen diozu zuk, bada?

       —Gogoan duzu Adrienne?

       Barre-algara ozena egin zuen eta esan zidan:

       —Bururatzea ere!

       Eta gero, bere buruari aurpegiratuko balio bezala, erantsi zuen hasperen eginez:

       —Adrienne gaixoa! Saint-S...-eko komentuan hil zen 1832. urte inguruan.